ควายกับสังคมไทย
1. ความเชื่อ
ความเชื่อของชาวบ้านมีความสัมพันธ์แนบแน่นกับจิตใจ
คุณธรรม ศีลธรรม บุญบาป ตลอดจนสิ่งศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลาย
ความเชื่อเกี่ยวกับลักษณะรูปร่างของควาย
รูปร่างลักษณะของควายมีทั้งที่เป็นมงคลและอัปมงคล
ควายที่มีลักษณะเป็นมงคล เชื่อกันว่าถ้าเลี้ยงไว้จะนำความสมบูรณ์พูนสุขมาให้ครอบครัวผู้เลี้ยง เป็นควายคู่ทำมาหากิน
ส่วนควายที่มีลักษณะอัปมงคลเชื่อกันว่าหากเลี้ยงไว้จะนำความไม่ดี ความเดือดร้อนมาสู่ครอบครัว
ควายสีขาวหรือควายเผือก สามารถให้คุณให้โทษแก่เจ้าของได้มากกว่าควายสีดำซึ่งเป็นสีปกติ
กล่าวคือ ถ้าเจ้าของปฏิบัติกับควายสีขาวเป็นอย่างดี ควายจะนำโชคและความเจริญมาสู่ครอบครัว
ตรงกันข้ามหากปฏิบัติไม่ดี ควายสีขาวจะให้โทษภัยอย่างรุนแรง
และมีข้อห้ามไม่ให้ขายควายสีขาวอย่างเด็ดขาด
เพราะเชื่อว่าจะเกิดโชคร้ายต่อเจ้าของควายที่ขายและผู้ที่ซื้อไป
จึงทำให้ควายสีขาวมีราคาถูก ไม่นิยมซื้อขาย แม้แต่โจรก็ไม่ลักขโมย
พิธีสู่ขวัญควาย
เป็นพิธีสืบเนื่องมาจากความเชื่อเรื่องขวัญควาย ที่ชาวนาเชื่อว่าขวัญควายทั้ง 32 ขวัญ
มีจิตวิญญาณประจำอยู่ในแต่ละขวัญ
เมื่อควายถูกเฆี่ยนตี ขวัญจะตกใจกลัว หนีไปอยู่ตามป่าเขา
หากขวัญไม่อยู่กับตัวควายแล้ว จะทำให้ควายเจ็บไข้ไปได้
เสร็จสิ้นฤดูกาลไถนาแล้ว ชาวนจะต้องจัดพิธีบายศรีสู่ขวัญ
เพื่ออัญเชิญขวัญให้กลับมาอยู่กับควาย และปลอบประโลมให้ขวัญหายตกใจหรือเศร้า
อาจกล่าวได้ในอีกแง่หนึ่งว่า เป็นการตอบแทนบุญคุณควายที่ได้ช่วยทำนา
เป็นการขอขมาลาโทษที่ได้ดุด่าเฆี่ยนตี
2. คติชาวบ้าน
ควายเป็นสัตว์ที่อยู่ในสังคมมนุษย์มาช้านาน
ได้เป็นแรงบันดาลใจประการหนึ่งให้มนุษย์สร้างสรรค์คติชาวบ้านขึ้น
ในวงการเพลง
เรื่องราวของควายได้ถูกนำมาเรียบเรียงเป็นเนื้อร้องเพลงต่างๆ เช่น
- ถึกควายทุย ค.คน ควาย และ มะโหนก โดยคาราบาว
- ทุยจ๋า โดยชาญชัย บุญรัตนไพลินและอัจฉราพรรณ หาญณรงค์
- นานแค่ไหนเอี้ยงจะคอย โดยดอกไม้ป่า
โดยนักประพันธ์ได้เรียงร้อยถ้อยคำเป็นสื่อสะท้อนภาพต่างๆที่เป็นอยู่ในสังคม
สะท้อนชีวิต เรื่องราวต่างๆ ตลอดจนความผูกพันระหว่างควายกับชาวนา
สะท้อนให้เห็นการดำรงชีพและโอกาสของชาวนาและควายที่เป็นอยู่ในสังคม
คุณค่าของบทเพลงเหล่านี้คือเป็นสื่อให้สังคมรับรู้ เข้าใจในความทุกข์ยากของชาวนา
และความพยายามเพื่อกอบกู้ชีวิตให้ดีขึ้นโดยไม่หวั่นเกรงความลำบากใดๆ
ในวงวรรณกรรม
นักประพันธ์หลายคนอาศัยเรื่องราวของควายหรือชาวนากับควายมาเป็นแก่นเรื่อง เช่น
- "ลูกอีสาน" โดย คำพูน บุญทวี
- "บันทึกลับกระบือหนุ่ม" หนึ่งในบทกวีนิพนธ์ชุด “ใบไม้ที่หายไป” โดยจิรนันท์ พิตรปรีชา
เรื่องราวของควายเข้ามามีส่วนเกี่ยวข้องในวรรณกรรม
ทั้งที่นักประพันธ์บางท่านไม่เคยเลี้ยงหรือใกล้ชิดกับควาย
แต่กลับสามารถเสนอเรื่องราวของควายออกมาได้อย่างสมบูรณ์
แสดงให้เห็นว่าควายกับคนไทยมีความสัมพันธ์กันมาช้านาน
จนคนในสังคมรู้จักบทบาทหน้าที่และลักษณะนิสัยพฤติกรรมของควายเป็นอย่างดี
ในแวดวงวรรณคดี
วรรณคดีหลายเรื่องในสังคมไทย มีเรื่องราวของควายที่เข้ามาเกี่ยวข้อง
เช่น เรื่องรามเกียรติ์ มีทรพี ที่เป็นตัวละครที่ชาวบ้านยกมาอุปมาอุปมัย
เป็นอุทาหรณ์สั่งสอนลูกหลาน ไม่ให้ลูกหลานประพฤติอย่างทรพีผู้ไม่รู้คุณคน
ฆ่าได้แม้กระทั่งพ่อบังเกิดเกล้า
วรรณคดีอีกเรื่องหนึ่งที่กล่าวถึงควาย คือ ขุนช้างขุนแผน
ซึ่งเป็นสาเหตุที่ทำให้ขุนไกรซึ่งเป็นบิดาของขุนแผนถูกประหารชีวิต
และยังแสดงให้เห็นถึงเรื่องราวของควายป่า เกี่ยวกับนิสัย พฤติกรรม ชีวิตความเป็นอยู่
และวิธีการไล่ล่าควายป่าของคนสมัยก่อน
นอกจากนี้ยังมีเรื่องมังรายศาสตร์
ซึ่งเป็นคัมภีร์กฎหมายของชาวเหนือได้กล่าวถึงหลักการปฏิบัติในการตัดสินคดีที่เกิดจากวัวควาย
เป็นเครื่องยืนยันให้เห็นถึงความสำคัญของควายกับสังคมที่มีมาตั้งแต่โบราณกาล
ในแวดวงตำนานพื้นบ้าน และประวัติศาสตร์
ตำนานพื้นบ้านเกี่ยวกับควายหลายเรื่องปรากฏในท้องถิ่นต่างๆ
ทั้งที่เป็นเรื่องตลกขบขัน เรื่องศักดิ์สิทธิ์ และที่มาของชื่อสถานที่ต่างๆ
เช่น ชื่อหมู่บ้าน ชื่อตำบล เป็นต้น
เรื่องราวของควายยังได้กลายเป็นหลักฐานในการศึกษาค้นคว้าทางมานุษยวิทยาและโบราณคดี
เช่น โครงกระดูควายก่อนประวัติศาสตร์ และเรื่องราวของควายที่ปรากฏในตำนาน
สิ่งเหล่านี้ได้กลายเป็นหลักฐานสำคัญทางวิชาการที่จะนำมาอธิบายตีความ
เกี่ยวกับความเป็นมาของสังคมมนุษย์ได้มากขึ้น
ในแวดวงสุภาษิต สำนวน คำพังเพย คำว่ากล่าวตักเตือนและเพลงกล่อมเด็ก
เรื่องราวของควายได้ถูกนำมาใช้พูดเป็นสุภาษิต
เมื่อนำมาใช้จะให้อารมณ์ความรู้สึกหรือปฏิกิริยาทั้งในแง่ดีและไม่ดี
และเป็นคำพูดที่ใช้สื่อสารเข้าใจตรงกันทั้งผู้พูดและผู้ฟัง เช่น
- ไม้หลักปักขี้ควาย (ไม้หลักปักขี้เลน)
- ความวัวไม่ทันหาย ความควายเข้ามาแทรก
- นกเอี้ยงเลี้ยงควายเฒ่า ควายกินข้าวนกเอี้ยงหัวโต
ในแวดวงบันเทิงและกีฬา
ในชนบท ควายมีส่วนร่วมสร้างสรรค์ความบันเทิงและการกีฬาให้แก่ชาวบ้าน
เช่น กีฬาชนควายที่มีอยู่ทุกภูมิภาค การแข่งวิ่งควายที่นิยมมากในเขตตะวันออก
3. สิ่งแวดล้อม
การที่ควายได้อาศัยสิ่งแวดล้อมต่างๆเพื่อการดำรงชีพนั้น
สามารถก่อให้เกิดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมทั้งทางที่เป็นคุณและโทษ
แต่การกระทำของควายทั้งที่เป็นคุณและเป็นโทษได้เกิดอย่างสมดุลในตัว
คือ ควายไม่เพียงแต่ทำลายแต่ให้ประโยชน์ด้วย
เช่น ช่วยทำลายและควบคุมไม่ให้มีวัชพืชมากเกินไป
ขณะเดียวกันก็ช่วยให้พืชพันธุ์ต่างๆเจริญเติบโตได้ดี
ควายขุดดินให้เป็นหลุมเป็นบ่อ แต่หลุมบ่อนั้นก็เป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์อื่นๆ
เช่น กบ เขียน เป็นแอ่งน้ำให้สัตว์อื่นได้ดื่มกิน เป็นต้น
นอกจากนี้ มูลของควายยังเป็นปุ๋ยที่มีความอุดมสมบูรณ์ สามารถเพิ่มแร่ธาตุให้กับดินได้
อีกทั้งการใช้ควายเตรียมดินไถนาก็ไม่ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมเท่าการใช้เครื่องจักร
กล่าวคือ การใช้ควายเตรียมดินและไถนา ไม่ทำลายชั้นดิน ไม่ทำให้ดินอัดแน่น
ไม่มีน้ำมันตกเรี่ยราดทำลายระบบนิเวศของดิน ไม่ก่อมลพิษ มูลควายช่วยให้ดินร่วนซุย
ที่สำคัญคือ
ควายช่วยให้คนสามารถใช้ทรัพยากรธรรมชาติได้อย่างคุ้มค่า ประหยัด และรอบคอบมากขึ้น
